De Canadees Reginald Fessenden komt de eer toe de eerste echte radio uitzending (gesproken woord en muziek) mogelijk te hebben gemaakt. Op kerstavond 1906 vond zijn Christmas Eve broadcast of music and voice vanuit Brant Rock Massachusetts. Luisteraars waren er nog nauwelijks: de ontvangers bleken achteraf met name de marconisten van de bananenschepen van de United Fruit Company. Deze Amerikaanse onderneming was een van de eerste ter wereld die haar schepen uitrustte met een zend-ontvangstinstallatie. Dat gebeurde in het kader van de logistieke planning.

Reginald Fessenden met daarnaast het Fessenden Relay dat de allereerste echte radiouitzending mogelijk maakte (Kerstavond 1906).

Fessender, die carrière maakte bij Edison en Westinghouse en daarnaast als hoogleraar verbonden was aan o.a. de Purdue Universiteit, ontwikkelde de zogenaamde continuous wave theorie. Daarbij wordt een geluidsgolf gecombineerd met een radiogolf en vervolgens verstuurd naar een ontvanger. In die ontvanger wordt de radiogolf weg gefilterd, zodat de luisteraar alleen het oorspronkelijke geluidsfragment hoort.
Fessender bracht zijn theorie voor het eerst in praktijk op 23 december 1900. Hij was op dat moment in dienst bij het US Wheather Bureau. Vanaf een eiland in de Potomac rivier stuurde hij de volgende boodschap naar een medewerker die een mijl verder zat met een ontvanger: ‘One-two-three-four, is it snowing where you are, Mr. Thiessen? If it is, would you telegraph back to me?’

Titanic

 
Links de Titanic op volle zee (1912), rechts de Marconi Room, van waaruit eerste klas passagiers de communicatie met hun bedrijven aan de wal konden onderhouden. Van deze mogelijkheid werd overigens druk gebruik gemaakt, getuige de 250 berichten die gedurende de drie dagen voor de ramp werden verzonden.

De grootste doorbraak voor radiocommunicatie vond plaats in 1912 en was een direct gevolg van de ramp met de Titanic. Dit grootste schip ter wereld was voorzien van de beste installatie die de Marconi Wireless Telegraph Company kon leveren. Deze installatie die bedoeld was om de passagiers van de eerste klas tijdens de overtocht in staat te stellen te communiceren met hun kantoren of banken, stuurde in de twee uur tussen de aanvaring met de ijsberg en het zinken van het majestueuze schip 35 SOS berichten uit, die tot in Italië werden opgevangen. Maar niet door een schip dat nauwelijks één mijl van de ramp verwijderd was. Simpelweg omdat de marconist vrij-af had… Mede naar aanleiding van deze gebeurtenis werden vanaf dat moment schepen verplicht om de radiokamer 24 uur per dag te bemannen.

Het eerste radiostation 
Acht jaar na de ramp met de Titanic begon een ingenieur van Westinghouse vanuit zijn garage in een voorstad van Pittsburgh met de uitzendingen van wat algemeen als het eerste commerciële radiostation ter wereld wordt beschouwd. Aanvankelijk wekelijks, maar al snel dagelijks groeide de garage zender uit tot de zender KDKA, die tot op de dag van vandaag uitzendt. Aanvankelijk waren die radio uitzendingen alleen weggelegd voor experts en hobbyisten. De laatsten met behulp van de in de naoorlogse jaren in jongenskringen zo populaire kristal ontvanger.

 
De garage van waaruit de uitzendingen van ’s werelds eerste commerciële radiostation begonnen. Daarnaast de eigenaar/stichter Frank Conrad (1921)

Een van de eerste radio ontvangers (General Electric, 1921), erg in trek bij jongens met technische interesse in de nieuwe vinding.

Van Hobby naar gemeengoed
Vanaf 1930 ontgroeide de radio de fase van het technische experiment en verschenen de eerste radio toestellen in de huiskamers. Daarbij werd het toestel naast status symbool al snel een stijl element. Heel decoratief zoals uit onderstaand overzicht blijkt (bron: Classic Pio Partners, US)

   
1938                                                        1946

 
1948                                                          1949

1951

Frequency Modulation (FM)

Edwin Armstrong, de uitvinder van de FM en bekend als de ‘Vader van de Radio’.

Een bekend verschijnsel bij de oude radio’s was de zogenaamde Mexicaanse hond: een hoog, jankend geluid dat met name optrad wanneer men op zoek ging naar een andere frequentie. Maar ook op andere manieren werden de uitzendingen gestoord, vaak als gevolg van statische electriciteit. Radio pionier Edwin Armstrong (1890-1954), die al menig patent op zijn naam had staan, zocht naar een oplossing voor dit fenomeen. Op dat moment (eind jaren ’20) beschikte ieder radiostation over zijn eigen, constant gehouden golflengte en moduleerde (= variëren) de zogenaamde amplitude (de verticale hoogte van de golf van normaal tot aan de hoogste of laagste piek):

Het principe van FM. Bovenste diagram is AM (golflengte constant, amplitude varieert). Daaronder FM (golflengte varieert, amplitude blijft constant)

Armstrong draaide deze situatie om: hij ontwierp een systeem waarbij niet de golflengte, maar de amplitude constant hetzelfde bleef. Het resultaat: Frequency Modulation. Deze methode zorgde voor een ongekend hoge geluidskwaliteit ook onder de meest ongunstige atmosferische omstandigheden. FM werd synoniem voor High Fidelity (HiFi) geluid.
Armstrong deed zijn vinding in 1933, maar ondanks de betere geluidskwaliteit bleek de radio industrie niet bereid om tijdens die recessiejaren de zend- en ontvanginstallaties in hun radio’s ten koste van hoge investeringen te vervangen. Zo kon het gebeuren dat FM pas na WO II werd geïntroduceerd op de Amerikaanse markt. Het zou nog tot het einde van de jaren ‘60 duren, voor FM de slag met de oude systemen definitief in haar voordeel beslechtte.
Armstrong zelf heeft dat helaas niet meer meegemaakt. Na een jarenlange strijd over zijn patenten (waaronder dus FM) waren zijn financiële reserves in 1954 vrijwel opgebruikt. Op 31 januari van dat jaar pleegde de uitvinder zelfmoord door uit het raam van zijn hooggelegen
appartement in New York te springen. Zijn weduwe zette de processen door en incasseerde uiteindelijk meer dan 10 miljoen dollar.

Nederland
Niet in de laatste plaats dankzij Philips dat al in een vroeg stadium de productie van radiolampen ter hand nam en eind jaren '20 de eerste radiotoestellen in serie productie op de markt bracht, volgde Nederland Amerika vrijwel op de voet. Dat daarbij in het begin nog sprake was van veel amateur- en hobbywerk mag blijken uit de naam van een van de eerste radio omroepen: de VARA, wat staat voor Verenigde Arbeiders Radio Amateurs.

De populariteit van radio nam ook snel toe door de Draadomroep van PTT: radio per kabel (de voorloper dus van de TV kabel, waarbij men in ruil voor een abonnement de beschikking kreeg over een beperkt programma en ... een gratis luidspreker.

Tegelijkertijd met de radio als nieuws- en entertainment van zender naar ontvanger experimenteerden de technici aan beide kanten van de Oceaan met tweeweg verkeer, dat spoedig zou leiden tot de eerste autotelefoons en uiteindelijk tot ons hedendaagse mobieltje.

Volgende aflevering:
Radio telefonie